Loading

Prepoznajte stres – spriječite poremećaje metabolizma

Stres je osjećaj koji se javlja kada osoba smatra da “zahtjevi premašuju psihičke i fizičke resurse pojedinca“. Richard S Lazarus.

Prvi ljudi koji su uzrokovali stres su bili naučnici Hans Seyle i Richard Lazarus.  Hans Selye je 1936. godine istraživao efekte stresa na štakorima i drugim životinjama izlažući ih neprijatnim ili štetnim podražajima. Uveo je  termin „odgovor na stres“ poznat kao generalni adaptacijski sindrom. Richard Lazarus je 1974. godine objavio model podjele stresa u eustres i distres. Njegov model tvrdi da kognitivni procesi procjene imaju centralnu ulogu u određivanju da li je potencijalna situacija prijeteća tj. štetna.

Homeostaza je harmonična ravnoteža mnogih fizičkih i emocionalnih faktora koji omogućavaju tijelu da održi stabilno stanje zdravlja. Stres je odstupanje od homeostaze uzrokovano stresorima. Stresori mogu biti: fizički (toplina, hladnoća), hemijski (nedostatak kisika), fiziološki  (fizička vježba), psihološki (strah, anksioznost), društveni (konfliktne situacije, pritisak društva tj. peer pressure).

 

Tipovi stresa

Eustres se javlja u toku dobrih događaja (pozitivan stres). On uzrokuje različite efekte, kao što su: entuzijazam, kreativnost, motivacija, inspiracija. Primjeri pozitivnog stresa/eustresa: položen ispit, rođenje djeteta, kao i svaki drugi lični i/ili poslovni uspjeh.

Distres se javlja u toku loših događaja. To je negativan stres, odnosno stres koji naš um i tijelo prolaze kada se normalna rutina stalno podešava i mijenja. Akutni stres se javlja obično u kratkom periodu i može biti zbog: poslovnog pritiska (deadlines) ili manje nezgode (gubitak novčanika, ključeva), povećanog fizičkog napora i slično. Simptomi akutnog stresa su: glavobolja, bol u leđima, stomačni problemi,  ubrzan rad srca, bol u mišićima i malaksalost.

Hronični stres je dugotrajni stres koji postoji sedmicama, mjesecima ili čak godinama. Ova vrsta stresa se javlja zbog: siromaštva, slomljenog srca, negativnih porodičnih situacija, lošeg braka, hronične bolesti i uzastopnih neuspjeha životu. Ljudi koji pate od ove vrste stresa naviknuti na to i možda čak i ne shvataju da su pod hroničnim stresom.

 

Odgovor na stres

Generalni adaptacijski sindrom (bježi ili se bori) je univerzalni odgovor na stresore te uključuje dva glavna sistema u organizmu: nervni sistem i endokrini (ili hormonalni) sistem.

Postoje tri različite faze odgovora na stres: 1. Alarm reakcija (bijeg ili borba), 2. Faza rezistencije ili adaptacije i 3. Faza iscrpljivanja.

Prva faza je alarm reakcija. To je neposredna reakcija na stres (fizički ili psihički). U tijelu dolazi do povećanog lučenja adrenalina, da bi se tijelo pripremilo za odgovor (bijeg ili borba). Zamislite da vas je napao medvjed (ili vaš šef). U organizmu dolazi do: povećanog broja otkucaja srca, suženja krvnih sudova većine unutrašnjih organa i kože te širenja krvnih sudova srca, pluća i skeletnih mišića (redistribucija krvotoka). Nadalje, glikogen se pretvara u glukozu u jetri, pojačava se znojenje, dolazi do dilatacije disajnih puteva, smanjenja probavnih aktivnosti, te zadržavanja vode i povišenja krvnog pritiska.

Druga faza je faza rezistencije ili adaptacije. U ovoj fazi, ako se stres nastavi, tijelo se prilagođava na stresore kojima smo izloženi. Odvijaju se promjene na mnogim nivoima u organizmu  kako bi se smanjio učinak stresora. Dolazi do povećanog lučenja kortizola iz nadbubrežne žlijezde, što dovodi do:

  • lipolize (razgradnje masti pohranjene u masnim ćelijama)
  • glukoneogeneze (metabolički put koji dovodi do stvaranja glukoze iz drugih izvora npr. aminokiselina)
  • katabolizma proteina
  • povećane osjetljivosti krvnih sudova
  • promijenjenog inflamatornog odgovora.

Treća faza je faza iscrpljivanja. Tijelo je ostalo bez svoje rezerve. Mentalni, fizički i emocionalni resursi u velikoj mjeri su potrošeni. Nivo šećera u krvi opada, što dovodi do smanjene tolerancije na stres, progresivne mentalne i fizičke iscrpljenosti, pojave bolesti.

Tijelo više ne može da se prilagodi i dolazi do kolapsa homeostaze u organizmu.

 

“Ja samo otičem”

Hipofiza (posteriorni dio) luči antidiuretski hormon (ADH) tj. vazopresin. ADH djeluje na reapsorpciju vode u bubregu (umjesto da se ta voda izmokri, zadržava se u tijelu). Nadbubrežne žlijezde također mogu uzrokovati zadržavanje vode u tijelu pod uticajem sistema renin-angiotenzin- aldosteron. Renin se otpušta iz bubrega kada je dotok krvi smanjen u fazi 1 (alarm reakcija). Renin se u krvi pretvara u angiotenzin /koji stišče krvne žile/. Angiotenzin potiče stvaranje aldosterona. Aldosteron se otpušta iz nadbubrežne žlijezde i utiče na bubrege tako da se u tijelu zadržavaju natrij i voda.

 

“Ja se samo debljam”

S debljinom se najčešće povezuju poremećaji u lučenju hormona rasta /somatotropina/, kortizola i spolnih hormona  tj. promjene u funkciji hipotalamo-hipofizno-adrenalno-gonadalne osovine.  Masno tkivo nije biološki neaktivna energetska rezerva, već aktivan sistem koji luči čitav niz hormona. Regulaciju unosa i utroška energije objedinjava centralni nervni sistem, u koji dolaze signali o prehrambenom statusu organizma i na temelju kojih slijedi regulacija funkcija svih endokrinih žlijezda.  Glavni signali o količini masnog tkiva, koji se upućuju u centre za regulaciju apetita i potrošnje energije u hipotalamusu, su: inzulin (luči ga pankreas) i leptin (luče ga masne stanice), čiji je nivo proporcionalan količini masnog tkiva u organizmu.

 

 

Kortizol

Konstantno povećan nivo kortizola je povezan sa smanjenom stopom preživljavanja. Lučenje kortizola je direktno povezano sa jačinom stresa ili povrede. Ovaj hormon povećava raspoloživost glukoze, potencira djelovanje glukagona i adrenalina, povećava lipolizu i smanjuje djelovanje inzulina. Sve to uzrokuje povećan nivo šećera u krvi.

 

Prolaktin

Povišen prolaktin kod žena je uobičajena pojava tokom trudnoće i nakon porođaja. Trudnice imаju visok nivo prolаktinа, koji pomаže dа poteče mаjčino mlijeko. Prolаktin može da se poveća i tokom fizičkog ili emocionаlnog stresа. Visok prolaktin – simptomi mogu dа uključuju neželjenu proizvodnju mlijekа, poremećаje menstruаlnog ciklusа, neplodnost i simptome zbog nedostаtkа estrogenа (kod ženа) ili nedostаtаk testosteronа (kod muškаrаcа).

 

Prolongiran (odgođen) stres

ADH i aldosteron pomažu tijelu sačuvati volumen krvi, a kortizol i hormon rasta pružaju hranu za ćelije = tijelo treba da se oporavi.  Ali, ako to nije dovoljno, tijelo može postati iscrpljeno i dolazi do trpljenja i oštećenja organa.

 

Smanjenje stresa u akutnoj fazi

  • Duboko disanje: Udahnite duboko i sporo kroz nos a izdahnite kroz usta. Opustite tijelo sa svakim dahom. Nastavite sve dok se potpuno ne opustite.
  • Progresivno opuštanje: Nađite udoban položaj, sjedite ili lezite. Napnite mišiće stopala. Opustite stopala i osjetite kako tenzija odlazi. Dišite polako i duboko. Postupno stisnite pa opustita svaku mišićnu grupu: noge, ruke, trbušne mišiće, leđa, vrat, lice i glavu.
  • Vizuelna meditacija: Nađite si udoban položaj i zatvorite oči. Zamislite da ste na mirnom, najdražem mjestu. Predočite sebi to mjesto jasno, slikovito i detaljno. Inkorporirajte onoliko  senzornih detalja koliko je moguće.

 

Smanjenje stresa u hroničnoj fazi

  • Naučite reći NE na zahtjeve koji bi mogli dodati više stresa u vašem životu.
  • Imajte najmanje jedan sat mirnog vremena za sebe svaki dan.
  • Uključite se u aktivnosti u kojima ćete uživati sa ljudima koje volite.
  • Uravnotežena prehrana i fizička aktivnost najmanje 3 puta sedmično.
  • Smanjite unos kofeina.
  • Napravite odmor od tehnologije (telefon, kompjuter).
  • Najmanje 8 sati sna dnevno.

 

Dr.sci.med. Amina Godinjak, specijalistica interne medicine

Klinički Centar Univerziteta u Sarajevu

Dobre Kalorije
Right Menu Icon